Yapay zeka ve telif: eğitim verisi, çıktı hakları ve açık sorular

Yapay zeka ve telif başlığı altında konuşulanlar çoğu zaman birbirine karışır. Oysa ortada en az üç ayrı soru var ve üçünün cevabı da farklı yerlerden geliyor. Bu yazı bir hukuk tavsiyesi değil; tartışmanın hangi parçalardan oluştuğunu anlatıyor.

Birinci soru: model neyle eğitildi

Büyük modeller internetten derlenen çok geniş metin ve görsel kümeleriyle eğitiliyor. Bu kümelerin içinde telifli eserler de bulunuyor. Tartışma, eğitim sırasında yapılan kopyalamanın bir izin gerektirip gerektirmediği etrafında dönüyor.

• Bazı ülkelerde metin ve veri madenciliği için istisnalar var; hak sahibine itiraz hakkı tanıyan düzenlemeler bulunuyor.
• Bazı ülkelerde ise mesele genel "adil kullanım" ölçütleriyle değerlendiriliyor ve bu ölçütler mahkeme kararlarıyla şekilleniyor.
• Davalar sürüyor; bugün verilen bir karar, yarın başka bir ülkede farklı sonuç verebiliyor.

Modelin nasıl eğitildiğini merak ediyorsanız, sürecin teknik tarafını dil modeli nasıl eğitilir yazısında anlatmıştık.

İkinci soru: çıktının hakkı kimde

Birçok ülkenin telif rejimi, korumanın insan yaratıcılığına bağlı olduğunu söyler. Tamamen otomatik üretilmiş bir çıktının telif korumasından yararlanamayabileceği yorumu buradan gelir.

Pratikte belirleyici olan, insanın katkısının ne kadar olduğudur:

• Tek cümlelik bir istemle üretilmiş bir görsel ile, onlarca aşamada yönlendirilmiş, seçilmiş ve elden geçirilmiş bir çalışma aynı yerde durmaz.
• Hizmet sağlayıcının kullanım şartları ayrı bir katman ekler: çıktıyı ticari olarak kullanma hakkı genelde sözleşmeyle düzenlenir.
• Kurumsal kullanımda, kimin neyi üretip nereye koyduğunun kaydını tutmak sonradan çıkan soruları kolaylaştırır.

Üçüncü soru: çıktı başkasının eserine benziyorsa

Model bazı durumlarda eğitim verisindeki bir içeriği yakından andıran çıktı üretebilir. Bu, özellikle çok tekrarlanan içeriklerde ve tanınmış üsluplarda görülür.

Burada iki ayrı şeyi ayırmak gerekir:

• Üslup: bir sanatçının tarzına benzemek, çoğu hukuk sisteminde tek başına ihlal sayılmaz; telif ifadeyi korur, fikri ya da üslubu değil.
• İfade: somut bir eserin tanınabilir biçimde yeniden üretilmesi farklı bir konudur.

Marka ve kişilik hakları da devreye girebilir; gerçek bir kişinin sesini ya da yüzünü taklit eden çıktılar telif dışında başka kurallara tabidir. Bu alanın teknik tarafı için sentetik ses ve video yazısına bakabilirsiniz.

"Açık model" ne anlama geliyor

Model ağırlıklarının indirilebilir olması, lisansının açık kaynak olduğu anlamına gelmez. Birçok popüler model, kullanım alanını ya da kullanıcı sayısını sınırlayan özel lisanslarla dağıtılıyor. Açık kaynak lisanslarının gerçekte ne vaat ettiğini MIT ve GPL yazısında ele almıştık; aynı ölçütleri model lisanslarına uygulamak çoğu zaman şaşırtıcı sonuç verir.

Pratikte ne yapmalı

• Ticari bir işte kullanacaksanız, kullandığınız aracın şartlarını okuyun; çıktı hakları orada yazar.
• Üretilen içeriğin kaynağını ve üretim yöntemini kayıt altına alın.
• Tanınmış bir eseri ya da kişiyi anımsatan çıktıları yayımlamadan önce iki kez düşünün.
• Kurumsal bir politika yazın: hangi işlerde serbest, hangilerinde insan onayı gerekli?

Teknoloji hızlı, hukuk yavaş ilerliyor. Bugünün doğru cevabı "ülkeye göre değişir" ve bu cevap önümüzdeki yıllarda da bir süre geçerli kalacak gibi görünüyor.