Adres çubuğuna yazdıktan sonra ne oluyor: DNS nasıl çalışır

Bilgisayarlar alan adlarını bilmez, IP adreslerini bilir. Adres çubuğuna bir alan adı yazdığınızda tarayıcının ilk işi, o ada karşılık gelen adresi bulmaktır. Bu çeviriyi yapan sisteme DNS deniyor ve internetin en çok kullanılan, en az görünen parçası.

Önce önbelleklere bakılır

Her sorgu internete çıkmaz. Sırayla şuralara bakılır:

1. Tarayıcı önbelleği: tarayıcı kendi kısa süreli kaydını tutar.
2. İşletim sistemi önbelleği: sistem düzeyinde ayrı bir kayıt vardır.
3. hosts dosyası: elle yazılmış eşleştirmeler burada ve her şeyi geçersiz kılar. Geliştirme ortamlarında sık kullanılır; beklenmeyen yönlendirmelerin de klasik kaynağıdır.
4. Çözümleyici önbelleği: sağlayıcınızın ya da kullandığınız genel çözümleyicinin önbelleği.

Kayıt bulunursa iş biter. Bulunmazsa asıl soruşturma başlar.

Kökten yetkili sunucuya kadar

Çözümleyici, adı sağdan sola doğru sorarak ilerler. ornek.com.tr için:

• Kök sunuculara sorar: .tr uzantısından kim sorumlu?
• Üst düzey alan sunucusuna sorar: com.tr altındaki ornek için yetkili sunucu hangisi?
• Yetkili sunucuya sorar: bu alan adının adresi nedir?

Yanıt geldiğinde çözümleyici hem tarayıcıya iletir hem de kendi önbelleğine yazar. Yani bu üç adımlı tur, aynı alan adı için her seferinde tekrarlanmaz.

Hangi kayıt ne işe yarar

DNS yalnızca adres döndürmez; alan adıyla ilgili birçok bilgi burada durur:

• A ve AAAA: alan adının IPv4 ve IPv6 adresi.
• CNAME: “bu ad şu adın takma adıdır”. Dış servisleri kendi alan adınıza bağlarken kullanılır.
• MX: e-postanın hangi sunucuya teslim edileceği. Site ile e-postanın ayrı yerlerde durabilmesinin nedeni.
• TXT: serbest metin. Alan adı doğrulamaları ile SPF, DKIM, DMARC gibi e-posta kimlik kayıtları buraya yazılır.
• NS: alan adının yetkili sunucuları. Alan adını başka bir sağlayıcıya taşımak, pratikte bu kaydı değiştirmek demek.

TTL: “değişiklik neden hemen yayılmadı”

Her DNS kaydının bir yaşam süresi vardır: TTL. Bu, önbelleklere “bu yanıtı şu kadar saniye saklayabilirsin” demektir. TTL 3600 ise kayıt bir saat boyunca saklanabilir.

Sunucu taşıdığınızda eski adresin bir süre daha dolaşımda kalmasının nedeni budur. Yaygın inanışın aksine ortada gizemli bir “yayılma” süreci yok; yalnızca eski yanıtın süresi dolmayı bekliyor.

Pratik yöntem: planlı bir taşıma öncesi TTL değerini birkaç gün önceden düşürmek (örneğin 300 saniyeye), taşıma tamamlandıktan sonra tekrar yükseltmek. Taşıma sırasında düşürmek işe yaramaz, çünkü dışarıdaki önbellekler hâlâ eski ve uzun TTL’li yanıtı tutuyordur.

DNS varsayılan olarak gizli değildir

Klasik DNS sorguları şifresizdir. Yani site içeriğiniz HTTPS ile korunurken, hangi siteyi sorduğunuz ağdaki aracılara açık gidebilir. İki yaygın çözüm var: DNS sorgusunu HTTPS içine koyan DoH ve kendi şifreli kanalını kullanan DoT. Modern tarayıcı ve işletim sistemleri bunları destekliyor.

Çözümleyiciyi sağlayıcınızın sunucusundan genel bir sunucuya (örneğin 1.1.1.1 veya 8.8.8.8) çevirmek de sık yapılan bir müdahale. Bu değişiklik yanıt süresini iyileştirebilir, bazı engelleri aşabilir — ama sorgularınızı artık o şirket görür. Benzer bir güven devri VPN yazısında anlatılan tabloyla aynı mantıkta.

Sorun giderme sırası

Bir site açılmıyorsa DNS tarafında şu sırayla bakmak zaman kazandırır: başka bir cihazda açılıyor mu, başka bir ağda açılıyor mu, alan adı doğrudan IP ile açılıyor mu, yerel önbellek temizlendiğinde düzeliyor mu, hosts dosyasında ilgili satır var mı. Bu dört soru, DNS kaynaklı arızaların büyük kısmını yerinde ayırır.

DNS, internetin telefon rehberi değil; her sayfa açılışında yeniden danışılan, sürekli eskiyen ve sürekli yenilenen bir not defteri.